بانگ خبر، جنگها معمولاً در میدان آغاز نمیشوند؛ در یک برآورد آغاز میشوند. و بسیاری از آنها نیز در میدان شکست نمیخورند، بلکه در لحظهای شکست میخورند که آن برآورد دیگر با واقعیت سازگار نیست اما هنوز کسی جرأت اعلام پایان اعتبار آن را ندارد.
در اتاقهای تصمیم، نقشهها اغلب ثابت میمانند. خطوط قرمز همانجا هستند که در روز اول ترسیم شدند. آنچه تغییر میکند میدان است. میدان با سرعتی پیش میرود که ذهن تصمیمگیر معمولاً اندکی از آن عقبتر است، و شکست اغلب از همین فاصله آغاز میشود.
هیچ جنگی بدون محاسبه شروع نمیشود؛ محاسبهای از توان، زمان و هزینه. اما جنگهای فرسایشی نه به این دلیل طولانی میشوند که این محاسبه ناگهان فرو میریزد، بلکه چون اعتبار آن آرامآرام از میان میرود، بیآنکه لحظه پایانش به رسمیت شناخته شود.
فرسایش تصمیم با یک خطای بزرگ آغاز نمیشود. با اصلاحات کوچک پیش میرود. هر اصلاح در لحظه معقول به نظر میرسد: زمان کمی بیشتر، فشار اندکی شدیدتر، امیدی که هنوز بهطور کامل از میان نرفته است. اما همین اصلاحات کوچک وقتی روی هم انباشته میشوند، تصمیم را از واقعیت دور میکنند.
در نقطهای از هر درگیری، لحظهای فرا میرسد که میدان هنوز فعال است اما تصویر ذهنی تصمیمگیر دیگر با آن همتراز نیست. از اینجا به بعد، مسیر جنگ را کمتر توان دشمن تعیین میکند و بیشتر اینرسی تصمیم؛ تمایل ساختارها به ادامه مسیری که پیشتر برای آن روایت، هزینه و اجماع ساختهاند.
بسیاری از نظامهای تصمیمگیری برای پیش بردن تصمیم طراحی شدهاند، نه برای اعلام پایان اعتبار آن. خبرهای نامطلوب در مسیر انتقال نرم میشوند، روایتهای اولیه در برابر اصلاح مقاومت میکنند و پذیرش خطا هزینهای میسازد که گاه از ادامه جنگ سنگینتر به نظر میرسد.
نشانه این فرسایش پیش از آنکه در نتیجه دیده شود، در زبان ظاهر میشود. واژهها تغییر میکنند. بازنگری «عقبنشینی» نام میگیرد، گفتوگو «امتیازدهی» تلقی میشود و توقف به تصمیمی بدل میشود که باید برای آن دفاع کرد. در این لحظه زبان دیگر واقعیت را توضیح نمیدهد؛ از تصمیمی محافظت میکند که پشتوانه تحلیلیاش فرسوده شده است.
وقتی زبان جای تحلیل را میگیرد، تصویر مشترک از میدان از میان میرود. نهادها با روایتهای متفاوت تصمیم میگیرند و تأخیر نه از کمبود اطلاعات، بلکه از تضاد برداشتها زاده میشود. میدان در چنین وضعی با فرمان اداره نمیشود؛ با همین شکافها فرسوده میشود.
مذاکره در این مرحله نشانه ضعف نیست؛ تلاشی است برای تبدیل آنچه باقی مانده به ثبات. اما مذاکره نیز پنجره زمان دارد. زمانی معنا دارد که هنوز چیزی برای تثبیت باقی مانده باشد، نه هنگامی که فرسایش تصمیم خودِ امکان تثبیت را از میان برده است.
ادامه دادن همیشه نشانه اراده نیست؛ گاهی فقط نشانه ناتوانی در اعلام توقف است.
بسیاری از جنگها نه زمانی پایان مییابند که پاسخ درست پیدا میشود، بلکه زمانی که دیگر نمیتوان از پاسخ نادرست دفاع کرد.
و گاهی این لحظه دقیقاً زمانی فرا میرسد که دیگر چیزی برای حفظ کردن باقی نمانده است.
یادداشت از: سعید خادمی
