به گزارش خبرنگار بانگ خبر، مدیریت نادرست در مصرف آب، کاهش بارندگیها، افزایش چاههای غیر مجاز، سدسازیهای غیر متعارف و الگوی نادرست کاشت و برداشت محصولات کشاورزی و … طی چند دهه اخیر باعث شدهاند کشور با بحرانی به نام فرونشست زمین مواجه شود؛ اکنون حداقل در ۱۸ استان کشور میزان فرونشست زمین سالانه به بیش از ۱۰ سانتیمتر رسیده است در حالی که تنها۱۰ درصد کل پهنههای فرونشستی دنیا چنین وضعیتی را دارند. چین وضعیتی باعث شده اکنون ایران رتبه سه دنیا در بحران فرونشست را داشته باشد.
شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست درباره این مساله گفت: میانگین دمای کشور از ۵۰ سال گذشته حدود ۲.۵ درجه افزایش یافته است. میانگین بلندمدت بارندگی در کشور نیز حدود ۱۳ درصد بوده و منابع آب تجدیدپذیر کشور هم به علت افزایش دما حدود ۲۷ میلیارد متر مکعب کاهش یافته است. این مساله باعث شده اکنون ۶۶ درصد تالابهای کشور به کانون گرد و غبار تبدیل شوند و ۳۰ استان کشور نیز درگیر پدیده فرونشست زمین باشند.
فرونشست زمین در صدها دشت ایران
فرونشست زمین که از آن بهعنوان «مرگ پنهان زمین و خاک» یاد میشود، رابطه مستقیمی با برداشت آبهای زیر زمینی دارد؛ آبهای زیرزمینی رگ حیات زمیناند. آبهایی که باید حفظ شوند اما متاسفانه طی سه دهه اخیر به علت استحصال بیرویه آبهای زیرزمینی و حفر چاههای غیر مجاز، دشتهای استان تهران، خراسان، اصفهان، مرکزی، همدان، آذربایجان شرقی وغربی، البرز، هرمزگان( دشت میناب) و گلستان (گنبد و گرگان) گرفتار فرونشست زمین شدهاند.
معروفترین فرونشست زمین در ایران به دلیل استحصال بیرویه آبهای زیرزمینی مربوط به دشت رفسنجان است که وقوع آن از اواسط دهه ۴۰ تاکنون ادامه دارد؛ دشت رفسنجان در سال ۱۳۵۰ دارای ۲۰۹ حلقه چاه بود که تعداد آن در سال ۱۳۸۰ به حدود ۱۸۰۰ چاه رسید.
این موضوع نه تنها در دشت رفسنجان بلکه تقریبا در سراسر ایران تبدیل به موضوع بحرانی شده است؛ هماکنون طبق اعلام کارشناسان از ۶۰۰ دشت کشور، حدود ۴۰۰ دشت در وضعیت بحرانی قرار دارند و در این مناطق امکان بهرهبرداری از آب وجود ندارد.
علی حقیزاده، استاد تمام مهندسی منابع آب دانشگاه لرستان در این خصوص گفت: علاوه بر ناترازی سالانه ۲۲ میلیارد مترمکعبی آب_ طبق اعلام وزارت نیرو تقاضای سالانه آب در کشور حدود ۱۰۳.۶ میلیارد مترمکعب و منابع تجدیدپذیر در حدود ۸۱.۹ میلیارد مترمکعب است_ طی چهار دهه اخیر بیش از ۱۴۰ میلیارد مترمکعب از منابع آب زیرزمینی بیش از ظرفیت تجدید، برداشت شده است؛ مسالهای که باعث افت شدید سطح آب و فرونشست زمین در صدها دشت کشور شده است.
وی افزود: سازمان زمین شناسی فرونشست زمین تا ۳۶ سانتیمتر در سال را در برخی دشتها مانند دشت مهیار، همدان، شهریار، قزوین و ورامین اعلام کرده است؛ رقمی که استانداردهای جهانی نیز عبور کرده و وارد مرز «خطر قطعی زیرساخت» شده است.
رکورد جدید پایتخت در فرونشست
برآوردها نشان دادهاند که تعداد چاههای غیر مجاز دشت شهریار، قرچک و ورامین طی چند دهه اخیر افزایش پیدا کرده است و برداشت بیرویه آب در خشکسالیهای اخیر نیز باعث شده تا سطح آبهای دشتهای اطراف تهران پایین برود؛ طبق برآوردهای کارشناسان سطح آبهای زیر زمینی در دشت شهریار تا زیر ۱۰۰ متر پایینتر از سطح زمین افت پیدا کرده است.
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی گفت: «رها نشدن آب به سمت دشتها، کاهش بارش، برداشتهای بیرویه با حفر چاه از مهمترین دلایل فرونشست در دشتهای جنوب تهران است. این فرونشستها بهتدریج به داخل شهر نیز نفوذ میکند، همانگونه که فرونشست از جنوب اصفهان به داخل این شهر وارد شده است؛ بر اساس تصاویر منتشر شده جنوب استان تهران از تالاب صالحیه تا تهران خط عمیق و طولانی فرونشست که کیلومترها ادامه دارد، دیده میشود».
طبق اعلام برخی کارشناسان پایتخت ایران طی چند دهه اخیر رکوردی جدید در فرونشست زمین به ثبت رسانده است. تهران روزانه یک میلیمتر و سالانه ۳۶ سانتیمتر نشست میکند؛ البته بنابر گفته برخی از کارشناسان این میزان کمتر بوده و سالانه به ۱۶ سانتیمترمیرسد. در این میان مناطق ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۱۹ و ۲۰ تهران به علت برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی با فرونشست گسترده زمین روبه رو هستند.
اکنون این مناطق به علت فرسودگی بافت، معابر کم عرض و ساختمانهای قدیمی، در مقابل فرونشت و فرو ریزش زمین آسیبپذیرتر هستند؛ حدود ۲ میلیون نفر در حاشیه جنوبی شهر تهران تحت تاثیر فرونشست و فروریزش زمین قرار دارند. در مجموع حدود ٣ میلیون نفر در شهر تهران در معرض این مخاطرات هستند.
همچنین در جنوب تهران بسیاری از مجتمعها و تاسیسات استراتژیک و کلیدی کشوری و شهری همانند مخازن سوخت، پالایشگاهها، لولههای متعدد، انتقال آب، گاز، فاضلاب و غیره وجود دارد. قطعا در چنین شرایطی سیاستهای دولت باید این باشد که نگذارد سطح آب بیش از این پایین برود.
چه باید کرد؟
بر کسی پوشیده نیست که اکنون به دلیل اقلیم نیمه خشک و خشک ایران، دچار تنش و بحران آبی هستیم و تامین آب آشامیدنی و فرونشست زمین در حال حاضر به عنوان یکی از بزرگترین چالشھا در بسیاری از استانھا، شھرھا و مناطق کشور تبدیل شده است اما میتوانیم با بکارگیری روشهای گوناگون به کاهش مصرف و افزایش بهرهوری منابع آبی و بحران خشکسالی و فرونشست دشتها و اراضی کشور کمک کنیم.
محسن سیلسپور، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان تهران، مدیریت بحران آب، بهرهگیری از فناوریهای نوین در کاهش مصرف آب و استفاده از روشهای نوین آبیاری و کشاورزی، بازچرخانی آب، استفاده از پساب در کشاورزی، استفاده از آبهای نامتعارف مانند آبهای شور و زهکش در کشاورزی، اصلاح الگوی کشت و کاشت محصولات با نیاز آبی کم، استفاده از گیاهان مقاوم به شوری را از مهمترین راهکارهای کلیدی برای مقابله با این بحران عنوان کرد و گفت: اگر این راهکارها هرچه سریعتر اجرا نشوند، کاهش سطح آبهای زیرزمینی، فرونشست زمین، خشک شدن رودخانهها و تنشهای آبی، تهدیدی جدی برای امنیت غذایی کشور محسوب خواهد شد.
علی بیت اللهی، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی نیز در این خصوص گفت: فرونشست یک مخاطره طبیعی تلقی نمیشود، بلکه پدیده ی است که انسان در ایجاد آن نقش زیادی دارد؛ طی چند دهه اخیر با برداشت بیرویه آب، عدم مدیریت، آبیاری بی رویه، تولید محصولات آببر و … به آبخوانهای زیر سطحی خود فشار مضاعف وارد کردهایم.
وی افزود: شهرهای بزرگ دنیا مانند توکیو، شانگهای، تیانجین، لس آنجلس، تایوان، اندونزی نیز چنین تجربه مشابه ای را داشتهاند. در دشت توکیوی ژاپن که شرایط مشابه اصفهان داشت، نرخ فرو نشست اکنون به صفر رسیده است. تجربه موفق برخی کشورها مانند ژاپن نشان میدهد کنترل و توقف این پدیده به دست انسان میسر است.
وی بیان کرد: در این زمینه باید با مدیریت کشت و زرع، مکانیابی درست صنایع آببر، توسعه درست سکونتگاهها و … برداشت از آبهای زیرزمینی را کنترل کرد و به تغذیه مصنوعی آبخوانها بپردازیم. تحقق این مساله نیاز به دانش پیچیده یا نیروی انسانی متخصص آنچنانی ندارد. این راهکارهای ساده زمانبر بوده اما با عزم مدیریتی _ راهکارهایی که با تغییر مسئولان تغییر نکند_ قابل انجام است. در این راستا سیاستهای صرفهجویی در مصرف آب بهویژه در بخش کشاورزی که ۹۰ درصد مصارف ما در این حوزه است، میتواند بسیار تاثیرگذار باشد.
گزارش از: فرزانه صدقی
